Tổng quan về nền giáo dục Nhật Bản
Về mặt giáo dục, Nhật Bản là một trong số các quốc gia
phát triển trên thế giới với tỷ lệ người mù chữ thực tế bằng không và
72,5% số học sinh theo học lên đến bậc đại học, cao đẳng và trung cấp,
một con số ngang hàng với Mỹ và vượt trội một số nước châu Âu. Điều này
đã tạo cơ sở cho sự phát triển kinh tế và công nghiệp của đất nước Nhật
Bản trong thời kỳ hiện đại.
Trong thời kỳ phong kiến, ở các
thị trấn và các làng của Nhật Bản đã có các trường học được gọi là
terakoya do nhà chùa và các cơ sở khác tổ chức. Vào cuối thời kỳ của
chế độ phong kiến (cuối thế kỷ XIX), tỷ lệ số người biết chữ đạt khoảng
40% - một con số khá cao làm cho những người phương Tây tới Nhật Bản
phải ngạc nhiên. Đây là điểm khởi nguồn của hệ thống giáo dục hậu Minh
Trị. Tuy nhiên, cho tới Chiến tranh thế giới thứ hai, giáo dục bậc đại
học ở Nhật Bản vẫn còn tồn tại như là công cụ đào tạo một số nhỏ sinh
viên để họ trở thành viên chức cấp cao của chính phủ trung ương và sự
phân biệt về giới ở thời kỳ này còn rất nặng nề.
Hệ thống giáo
dục Nhật Bản hiện hành đã được thiết lập ngay sau Chiến tranh thế giới
thứ hai vào giữa những năm 1947 và 1950, lấy hệ thống của Mỹ làm kiểu
mẫu. Nó bao gồm 9 năm giáo dục bắt buộc (6 năm tiểu học và 3 năm trung
học cơ sở), tiếp theo đó là 3 năm trung học phổ thông không bắt buộc và
4 năm đại học. Đã có những động thái nhằm hiện đại hoá chương trình
giảng dạy. Tỷ lệ thanh niên cả nam lẫn nữ tiếp tục học lên trung học
phổ thông và bậc đại học sau khi đã kết thúc chương trình giáo dục bắt
buộc đã gia tăng. Trình độ chung của giáo dục đã được cải thiện, nhưng
đồng thời, một số tác động tiêu cực đã nảy sinh do việc gia tăng số học
sinh hoặc do chế độ nghiêm ngặt của hệ thống giáo dục.
Trong
số các vấn đề phát sinh, nghiêm trọng nhất có lẽ là vấn đề thi cử.
Trong xã hội hậu Minh Trị, sự phân biệt giai cấp còn nặng nề hơn ngày
nay rất nhiều, giáo dục được xem là con đường duy nhất dẫn đến cơ hội
bình đẳng. Trong thời kỳ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, thái độ này
đã gia tăng, tạo ra sự cạnh tranh quyết liệt để giành được chỗ học
trong các trường nổi tiếng. Khi đi xin việc làm, người ta thường có
khuynh hướng chỉ đánh giá ứng viên xin việc qua cái mác trường đại học
người đó đã tốt nghiệp. Nếu một ứng viên tốt nghiệp một trường đại học
nổi tiếng với một thành tích chẳng mấy gì tốt đẹp cho lắm, người đó vẫn
có thể dễ dàng xin việc hơn một sinh viên tốt nghiệp một trường đại học
ít tiếng tăm, cho dù với một thành tích xuất sắc cỡ nào đi nữa. Chính
vì vậy, để xin được việc làm tốt ở một hãng lớn, các phụ huynh phải lo
cho con em mình vào học ở một trường trung học nổi tiếng. Cứ thế, sự
cạnh tranh thi cử lan dần xuống tới tiểu học. Nhiều học sinh đã theo
học tại các trường được gọi là trường dự bị hay trường luyện thi, hoặc
theo học những giờ luyện thi do các giáo viên tư nhân dạy. Việc học
thêm này được tiến hành sau hoặc ngoài giờ học chính khoá làm cho đa số
các học sinh có rất ít thời gian để hoạt động vui chơi giải trí. Đây là
một mô hình đặc trưng ở Nhật Bản hiện nay. Theo điều tra của Bộ Giáo
dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Kỹ thuật Nhật Bản thì có 37% học
sinh tiểu học, 76% học sinh trung học cơ sở và 37% học sinh trung học
phổ thông học tại các trường luyện thi.
Trong hệ thống giáo dục
ở Nhật Bản, vai trò của gia đình, đặc biệt là người mẹ rất quan trọng
đối với trẻ em. Thông thường, phụ nữ Nhật Bản có xu hướng trở thành các
bà nội trợ chuyên nghiệp sau khi lập gia đình, trong đó dạy dỗ và chăm
sóc con cái là một trong những nhiệm vụ chính. Trên cơ sở đó, kiểu giáo
dục này đòi hỏi người mẹ phải có trình độ học vấn cao để có thể giúp
con họ vượt qua được chương trình giáo dục khắc nghiệt ở đây. Vì vậy,
với những người phụ nữ có trình độ học vấn cao, khi lấy chồng họ vẫn
hoàn toàn có cơ hội để sử dụng tốt các kiến thức đã học để dạy dỗ con
cái thay vì thuê gia sư.
Theo Vysa